Een paar weken geleden is op veel te lage leeftijd Paulien Cornelisse overleden. Hoe je je ook tot de Taalstaatmeester verhield, haar vroegtijdige dood stemt buitengewoon treurig. Cornelisse heeft veel mensen laten lachen en had daar zonder die kankerziekte nog lang mee door kunnen gaan.
Er is aan haar dood niets positiefs te melden. Dat dacht ik althans, maar toen ontdekte ik het nationale concoleanceregister dat is opengesteld ter nagedachtenis aan Cornelisse. Zo kwam ik tot één minuscuul lichtpuntje: ze hoeft in ieder geval niet meer te lezen met wat voor bloedstollende clichés de goegemeente op die website over haar graf pist.
Ik ben geen expert op het gebied van Paulien Cornelisse, maar weet wel dat ze met humor en nieuwsgierigheid naar taal keek. Hoe kunnen we haar beter eren dan ook hier een talige ontdekkingstocht van te maken?
In het bijzonder wil ik de volgende vraag beantwoorden: wat zijn nou de allerergste grafclichés in de Nederlandse taal?
Ten eerste heb ik Cornelisses condoleanceregister gescraped. Ik heb de 812 condoleanceberichten geïsoleerd en genormaliseerd, d.w.z. hoofdletters en speciale tekens verwijderd. Vervolgens heb ik op deze rauwe tekst basale computationeel taalkundige analyse toegepast.
Als we stopwoorden negeren is dit de top 10 meest voorkomende woorden in het register, met hun frequenties:
| paulien | 522 |
| sterkte | 383 |
| lieve | 325 |
| heel | 281 |
| mens | 197 |
| missen | 185 |
| familie | 172 |
| rust | 137 |
| taal | 126 |
| zacht | 125 |
Vrij vanilla allemaal. Al zul je in dit overzicht bij de gemiddelde burger niet het woord ‘taal’ aantreffen.
De meeste van deze woorden hebben in hun eentje nog niet zoveel betekenis. Het is interessanter om te kijken naar combinaties. Hier is de top 10 voor digrammen (combinaties van twee woorden):
| veel sterkte | 271 |
| lieve paulien | 211 |
| rust zacht | 115 |
| slimste mens | 61 |
| mooi mens | 45 |
| sterkte gewenst | 34 |
| grote verlies | 29 |
| zacht lieve | 27 |
| lieve pauline | 25 |
| heel erg | 23 |
Aan kop gaan ‘veel sterkte’, ‘lieve Paulien’ en ‘rust zacht’. Zulke canonieke frases dat er weinig van te vinden valt.
Op de vierde plek staat ‘Slimste Mens’. Bij dit programma was Cornelisse de laatste seizoenen jurylid. Het toont aan dat de meeste rouwenden haar kennen van TV. En dat haar werkgever blijkbaar eerder bij de condoleance-auteurs opkomt dan haar familie.
Op plek vijf wordt het pas echt macaber. ‘Mooi mens’ komt maar liefst 45 keer voor. In werkelijkheid is dit aantal nog hoger, omdat ook veel sprake is van o.a.:
- mooi en positief mens
- mooi en inspirerend mens
- mooi en lief mens
En dan laten we parafraseringen zoals ‘prachtig mens’ en ‘schitterend mens’ nog buiten beschouwing. Ik schat dat bij minstens één op de vier berichten een mooi-mensachtige de revue passeert.
Hierbij krijg ik de neiging om op de knop ‘Dit is niet ok’ te rammen. Hoe haal je het in je hoofd om een vrouw die zo jong is overleden, een man en een gezin en een compleet taalgebied in tranen achterlaat, een ‘mooi mens’ te noemen?
Als iemand mij na m’n dood een ‘mooi mens’ noemt, schiet me dan maar af. Bij leven trouwens ook, omdat je dan zeker weet dat je oer- en oerlelijk bent.
Ik kan me nog voorstellen dat een Leger des Heils-christen ‘mooi mens’ zou zeggen tegen een crackjunk wanneer ze hem op de nachtopvang niet toestaat om zijn pijp op te steken maar wel zo ver krijgt om een kartonnen kom zouteloze groentesoep weg te werken.
Het is zo’n zalvende en betekenisloze stinkuitdrukking dat het tegelijkertijd getuigt van superioriteitsgevoel en een totaal gebrek aan kennis over het individu in kwestie. Ik vind het nog liefdevoller te schrijven ‘ik hoop dat de maden je ogen als eerste oppeuzelen’ dan ‘mooi mens’, omdat je dan tenminste nog enige authenticiteit toont.
We kunnen de digrammen visualiseren op frequentie en NPMI (Normalized Pointwise Mutual Information, wat grofweg uitdrukt hoe vaak woorden samen voorkomen):
Hier zien we dat ‘mooi mens’ een bijna even waarschijnlijke combinatie is als ‘lieve Paulien’, en dat de samenhang van dit digram in Cornelisses condoleanceregister nog groter is dan van bijv. ‘sterkte gewenst’ of ‘te jong’.
Het is een lugubere epidemie die we alleen samen onder controle krijgen.
Wat verder nog opvalt in de digrammen is dat veel mensen foutief ‘lieve Pauline’ schrijven. Sommigen hebben nog het lef ook om in hetzelfde bericht te melden hoezeer ze Cornelisses liefde voor taal delen.
Van zo’n condoleanceregister word je niet vrolijk. Ik niet in ieder geval. Jij wel? Dan kun je CONDO AAN sms’en naar 3010 en laat condoleance.nl je direct weten als er een nieuw nationaal register wordt geopend.
Ik heb mijn portie dood en verderf wel even gehad.
CONDO STOP.