Weinig ambachten zijn ouder dan de kwakzalverij. Je hoeft de Bijbel maar open te slaan of de wonderdokters vliegen je om de oren, de één nog gespecialiseerder dan de ander. Ook in Nederland kent de medische beunhazerij een rijke geschiedenis. De Vereniging tegen Kwakzalverij richt zich sinds 1881 op de uitroeiing van deze branche. De kruistochten van de vereniging spelen zich tegenwoordig vooral af op www.kwakzalverij.nl, een site vol noodkreten over ‘quasi-therapie’, ‘kruidendokters’ en ‘natuurartsen’. Mocht je nog niet bang zijn om kanker te krijgen, dan word je het wel op deze pagina. Tumoren zijn een bescheiden kwaad vergeleken met de circuswagens vol charlatans die je volgens de vereniging na de diagnose zullen teisteren met pillendozen vol abrikozenpitten en orthomoleculen. Maar of de oplichters nou zweren bij plakband, paarden of negatieve lading, dit moet je ze nageven: ze komen niet met lege handen. In dit opzicht worden ze maar door één groep naar de kroon gestoken, die niet eens de creativiteit opbrengt om een helende werking toe te dichten aan een specifiek soort zandkorrel of keukengerei. Zij prediken simpelweg onthouding: als je ergens maar niet aan meedoet, dan heb je er ook geen last van. Daar is inderdaad geen speld tussen te krijgen. Syfilis, zwangerschap, de dood – allemaal condities die je dankzij onthouding effectief buiten de deur kunt houden. Hebben we hier dan een universeel toepasbaar wondermiddel in handen? In theorie wel, maar in de praktijk geldt altijd: hoe universeler, hoe waardelozer. Wie heeft bijvoorbeeld ooit succesvol gebruik gemaakt van een universele adapter of de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens?
Door de eeuwen heen hebben instanties onthouding ingezet om mensen op de goedkoopst mogelijke manier te controleren. Niet voor niets blijft Jezus er maar op hameren dat God dol is op schooiers die niks bezitten, en dankt Maria haar aureool aan het feit dat ze haar hele leven niet van bil is gegaan. Door armoedzaaiers wijs te maken dat genezing, deugd en geluk alleen haalbaar zijn door af te zien van lol, blijft er meer over voor de priesters en psychiaters die zulke doctrines bekokstoven. Anders is voor je het weet de Veuve Clicquot op de bon. Vooral de kerk is van oudsher een belangrijke promotor van deze passiviteitscultus. Nu geestelijken steeds minder in de melk te brokkelen hebben vermoed ik dat ze het stokje overdragen aan de zorgverzekeraars. Wat is rendabeler dan een kuur die bestaat uit iets niet doen? Vooral in de verslavingszorg heeft het een gouden verdienmodel opgeleverd. Nadat patiënten te gronde zijn gericht door de straatprijzen en overheidsaccijnzen die ze moesten ophoesten om een middel te gebruiken, mogen ze in de Jellinek nog eens grof geld betalen om datzelfde middel niet te gebruiken. In de verte doet het denken aan de aflatenhandel van de katholieke kerk, waarbij je een smak geld betaalde om vervolgens maar te gaan zitten wachten op het Duizendjarig Vrederijk. Alleen kreeg je daar tenminste een mooie oorkonde bij.
Onthouding is niet eens gebakken lucht. Het is gewoon lucht. We mogen van geluk spreken dat er zoiets bestaat als de farmaceutische industrie. Zonder de pillendraaiers van Organon en Bayer zouden verzekeraars vrij spel hebben, en was verslaving allang niet meer de enige kwaal waarvan patiënten geacht worden te genezen door er simpelweg mee te kappen. (Galstenen? Nooit aan beginnen. Vleesbomen? Gewoon afblijven van die troep.) Geneesmiddelenfabrikanten bieden zorgconsumenten de mogelijkheid om problemen actief te lijf te gaan, in plaats van een potje werkeloos te zitten afkicken. En ze zijn niet zo schijnheilig om te suggereren dat hun methode zwaar maar louterend is, in tegenstelling tot degenen die onthouding prediken en altijd maar roepen hoe moeilijk het is om niet te roken. Weet je wat lastig is? Om in 2018 buitenshuis een plek te vinden waar je wél kunt roken. Het heeft ook meer voeten in de aarde om een dealer te vinden die iets verkoopt waaraan je überhaupt verslaafd wilt raken dan om lurkend aan een pak Sisi No Bubbles de geheelonthouder uit te hangen.
De complete onthoudingsindustrie hangt van hypocrisie aan elkaar. Als activisten in het Antoni van Leeuwenhoek om het hardst staan te brullen dat Nederland van de tabak af moet, kun je er vergif op innemen dat ze tot voor kort kettingrokers waren. Alle religies hebben gemeen dat gelovigen gemiddeld het meest aankomen in de vastenmaand, want bunkeren bij maanlicht is het antwoord op een dag hongerlijden (ook al heb je van zonsopgang tot zonsondergang geslapen). Katholieken zien alleen maar af van Grindr omdat ze al eeuwenlang over kloosters beschikken. Niemands identiteit is zo afhankelijk van vlees als die van een veganist en er is geen bocht dat zo’n vreselijke kater veroorzaakt als een avond met iemand die om principiële redenen geen alcohol drinkt. Eigenlijk is er maar één ding waarvan je je het best kunt onthouden, en dat is onthouding.
Eerder voorgelezen op Filosofische Talkshow De Idee